Huus Habsburg: verschil tussen versies

94 bytes toegevoegd ,  9 jaar geleden
links
k (r2.7.3) (Robot Derby: arz:عيلة هابسبورج)
(links)
[[Ofbeeldienge:Schweiz Frühmia Adel.svg|thumb|<center>'t Gebied van de Habsburgers round 1200 in 't roze]]
[[Ofbeeldienge:HRR 14Jh.jpg|thumb|<center>'t Gebied van de Habsburgers (1273-1378) in 't oranje]]
Et't '''Huus Habsburg''' was e belangryke Europeesche dynastie, genoemd achter et't kastêel Habichtsburg in Aargau, nu e kantong in Zwitserland. De Habsburgers woarn ofkomstig uut Zwitserland.
 
Groaf [[Rudolf I (HRR)|Rudolf IV van Habsburg]] kwam in 1273 den êeste Rooms-Duutsche keunienk van et [[Lyste van Rooms-Duutsche keuniengn en keizers van et Hillig Rooms Ryk#Huus Habsburg|HuusRooms-Duutsche Habsburgkeunienk]] alsvan 't Huus Habsburg as Rudolf I. In 1278 krêegt ie de controle over Ôostnryk deur Ottokar II van [[Boheemn]] te versloan, die hertog van Ôostnryk was. De Habsburgers regeerdn nog mêer of zes êeuwn over Ôostnryk.
 
Hertog [[Albrecht II (HRR)|Albrecht V van Oostnryk]] kwam in 1438 Rooms-Duutsche keunienk alsas Albrecht II,. enAchter hem begost de periode van de [[Lyste van Rooms-Duutsche keuniengn en keizers van et Hillig Rooms Ryk#Huus Habsburg (1438-1740)|Habsburgsche keizers]]., die ook nog regeerdn over [[Boheemn]], [[Hongareye]], 't [[Hertog van Bourgondië|Hertogdom Bourgondië]], Nôord-[[Italië]], [[Spanje]] en [[Portugal]] met de bezittiengn over zêe.
Ze regeerdn ook nog over Boheemn en Hongareye en over et [[Hertog van Bourgondië|Hertogdom Bourgondië]], Spanje en Portugal met de bezittiengn over zêe en Nôord-Italië.
 
[[Maximiliaan I|Maximiliaan van Ôostnryk]] trouwde mè [[Maria van Bourgondië]]. Achter heur dôod in 1482 begost de periode van de [[Habsburgsche Nederlandn]]. Vo de [[Noordelikke Nederlandn]] tout 1581 (officieel 1648). Vo de [[Zudelikke Nederlandn]] tout 1795.
 
[[Keizer Karel V]] stound de Nederlandn en de Spoansche gebiedn of an zyn zeune [[Filips II van Spanje]], en Ôostnryk, Rôoms Duutsland en de keizerskrône an zyn broere [[Ferdinand I van et Illig Rôoms Ryk|Ferdinand I]], woadeure da zyn weireldryk gesplitst wierd in de [[Spoansche Habsburgers|Spoanschn tak]], die begost by zyn voader [[Filips I van Kastilië|Filips I]], en den Ôostnrykschn tak by Ferdinand I.
 
De Spoanschn tak stierf uut in 1700, achter den dôod van [[Karel II van Spanje]] en wierd vervangn deur den Anjou-tak van et't Huus Bourbon ounder [[Filips V van Spanje]].
 
In 1736 trouwde [[Maria Theresia van Ôostnryk|Maria Theresia]], dochter van [[Karel VI van et HRR|Karel VI]], mè [[Frans I van et HRR|Frans III]] van [[Ipper-Lotharingen#D’hertoogn van Ipper-Lotharingen|Lotharingen]]. Tegoare hen ze de ''[[Lyste van Rooms-Duutsche keuniengn en keizers van et Hillig Rooms Ryk#Huus Habsburg-Lotharingen'' |Habsburg-Lotharingen]]-dynastie gesticht, die blêef bestoan tout in 1806.
 
De latste keizer van et't HRR, Frans II, kwam in 1804 keizer van Ôostnryk. Da keizerryk blêef bestoan tout in 1918.
 
== De stamvoaders ==
Rekenienge houdnd met de stamboom van de Acta Murensia uut 1160, die wel nie hêel betrouwboar is, zou Guntram de Rykn anzien zyn als de stamvoader van et't Huus Habsburg.
Vo da [[Rudolf I (HRR)|Rudolf van Habsburg]] keunienk kwam, woarn de Habsburgers groavn in et't Zwitserland en et't zuudwestn van Duutsland van nu.
* Guntram de Rykn (ca. 930-973) was groaf in Breisgau en hertog van Muri. Je was ofkomstig uut den Elzas en voader van:
* Lanzelin of Kanzelin (950-991), groaf van Altenberg, Klettgau en Thurgau. Zyn zeuns woarn: Radbot, Rudolf, Werner en Landolf.
 
== Groavn van Habsburg ==
* Radbot (985-1045). Ounder hem wierd ’t Habsburgkastêel gebouwd en et't Muri-klôoster van de Benedictynn gesticht in Aargau. Zyn zeuns woarn: Werner I, Otto I en Albrecht I.
* Werner I (1030-1096). Zyn zeuns woarn: Otto II en Albrecht II.
* Otto II († 1111). Je zoudt den êestn gewist zyn die hem ''von Habsburg'' liet noemn. Je was de voader van Werner II
* Albrecht IV (ca.1188-1239), voader van Rudolf IV
De Habsburgsche bezittiengn wierdn verdêeld tusschn Albrecht IV en zyn broere Rudolf III. Albrecht hield Aargau en de westelikke stikkn en Rudolf III krêegt de ôostelikke stikkn.
* [[Rudolf I (HRR)|Rudolf IV]] was den êestn Habsburger in et't [[Lyste van Rooms-Duutsche keuniengn en keizers van et Hillig Rooms Ryk#Huus Habsburg|Hillig Rôoms Ryk]] als Rudolf I. Je was keunienk mo gin keizer.
 
In 1278 krêegt ie de controle over Ôostnryk, deur Ottokar II van Boheemn, die hertog van Ôostnryk was, te versloan in de Slag van Marchfeld. ’t Hertogdom blêef nog 640 joar ounder de Habsburgers.
 
In 1806 wierd et't HRR ipgezeid deur [[Napoleong]], en Frans II van de dynastie Habsburg-Lotharingen, kwamt den êeste keizer van Ôostnryk ounder de noame Frans I. De keizers van Ôostnryk hieldn under titel van aartshertog van Ôostnryk tout achter de [[Twidde Weireldoorloge]] in 1918 (Êeste Ôostnryksche Republiek).
 
== Hertoogn van Ôostnryk (1282-1452) ==
* Rudolf II, zeune van Rudolf I, hertog van Ôostnryk en Stiermarkn (1282–1283), tegoare mè zyn broere:
* Albrecht I, hertog (1282–1308), keunienk (1298–1308). Zyn zeuns woarn: Rudolf III, Frederik I, Leopold I, Albrecht II, Otto, Hendrik
* Rudolf III (1298–1307), of Rudolf I van Boheemn, was den êeste keunienk van [[Boheemn]] van et't Huus Habsburg
* Frederik I (1308–1330), tegoare mè zyn broere:
* Leopold I (1308–1326)
* Otto (1330–1339)
* Rudolf IV (1358–1365), oudste zeune van Albrecht II, brocht in 1359 den titel van hertog noar '''Aartshertog''', mo de nieuwn titel wierd moar officieel erkend in 1453.
Achter zyn dôod wierd ie ipgevolgd deur zyn twi broers Albrecht III en Leopold III, die tegoare regeerdn tout dan ze in 1379, by et't Verdrag van Neuberg, de Habsburgsche gebiedn splitstn.
* Albrecht III hield et't hertogdom Ôostnryk.
* Leopold III krêeg o.a. Stiermarkn mè Wiener Neustadt, Karinthië, Krain en Tirol.
De lyne van Albrecht III stierf uut in 1457 en de gebiedn kwoamn loater were tegoare in 1490.
* Albrecht III (1365-1395)
* Albrecht IV (1395–1404), zyn zeune
* Albrecht V (1404–1439), zyn zeune, van 1438 [[Roomse keunienk]] van 't [[Hillig Rôoms Ryk]] alsas [[Albrecht II (HRR)|Albrecht II]].
* Ladislaus Posthumus (1440–1457), zyn zeune, keunienk van [[Boheemn]] en [[Hongareye]]
 
 
== Aartshertoogn van Ôostnryk (1453-1918) ==
Rudolf IV (1358–1365), oudste zeune van hertog Albrecht II, brocht in 1359 den titel van hertog noar aartshertog. Da gebeurde by et't middelêeuws document de ''Privilegium Maius'', achter gedoan van et't ''Privilegium Minor'' van 1156, woaby dat ounder keizer Frederik Barbarossa et't markgroafschap Ôostnryk ’n hertogdom kwam.
Keizer Karel IV van et HRR wilde de nieuwn titel nie erkenn en ’t was mo van 1453, ounder keizer [[Frederik III van et Hillig Rôoms Ryk|Frederik III]] da den titel, die otomoatisch overg’erfd wierd deur den oudste zeune en vergelykboar was mè prinsn in andere keuniengshuuzn, officieel erkend wierd.
 
Loater wierd de Pragmatieke Sanctie van 1713 ingevoerd in ’t vôordêel van [[Maria Theresia van ÔostnrykOostnryk|Maria Theresia]], woaby da dochters ook under voader kostn ipvolgn.
 
D’aartshertoogn:
* [[Filips IV van Spanje|Filips IV]] (1621-1665)
* [[Karel II van Spanje|Karel II]] (1665-1700)
[[Keizer Karel V]] (Karel I van Spanje) stound de Nederlandn en zyn Spoansche gebiedn of an zyn zeune [[Filips II van Spanje]], en Ôostnryk, Rôoms Duutsland en de keizerskrône an zyn broere [[Ferdinand I van et Illig Rôoms Ryk(HRR)|Ferdinand I]], woadeure da zyn weireldryk gesplitst wierd in e [[Spoansche Habsburgers|Spoanschn tak]] en 'n Oostnrykschn tak. Zyn voader [[Filips I van Kastilië]], stichtte de [[Spoansche Habsburgers]] deur in 1496 te trouwn mè [[Johanna van Kastilië]].
 
Achter Karel II zyn dôod brak de [[Spoansche Successieoorlog]] (1701-1713) uut, die resulteerde in de [[Vrede van Utrecht]], woaby da [[Filips van Anjou]] erkend wierd als keunienk Karel V van Spanje.
4.469

bewerkingen