Hoofdmenu openen

Wijzigingen

20 bytes verwijderd ,  3 jaar geleden
clean up
{{streektoale|Noordelik West-Vlams}}
[[Ofbeeldienge:Francesco Petrarca00.jpg|thumb|Francesco Petrarca.]]
'''Francesco Petrarca''' of in 't korte '''Petrarca''' ([[20 juli]] [[1304]] – [[19 juli]] [[1374]]), was 'n [[Italië|Italjoansche]] gelêerde, schryvre en dichtre uut de [[Renaissance]], en êen van d' êeste humaniestn. Petrarca's êroentdekkienge van [[Cicero]]'s brievn wordt dikkers bekêekn lik 't begun van de vêertiendêewsche Renaissance. Petrarca wordt nogoal e kêe de "Voadre van 't Humaniesme" genoamd <ref> Die anduudienge verschynt byvôorbeeld in e [http://www.press.umich.edu/titleDetailDesc.do?id=15299 boek] van Carol Quillen's ''Rereading the Renaissance.''</ref>. In de zestiend êewe lei [[Pietro Bembo]] de groendvestn vo de teegnwôordige [[Italioans|Italjoansche toale]]; y steunde doaby ip de werkn van Petrarca, en ip dedie van [[Giovanni Boccaccio]], en in mindre moate, van [[Dante Alighieri]] <ref> In de [http://it.wikisource.org/wiki/Prose_della_volgar_lingua/Libro_primo/XIX Prose della volgar lingua], zeg Bembo da Petrarca en Boccaccio vôorbêeldn zyn van Italjoansche schryfstyl, mor 't toalgebruuk van Dante viendn mindre geschikt vo noa te doen.</ref>. Petrarca zoe loatre lik 't toppunt vo de Italjoansche styl anzien zyn deur de ''Accademia della Crusca'' (Italjoansche Toal-Akademie). Petrarca's sonnetn wierdn bewoenderd in heel Europa in de tyd van de Renaissance en wierdn e model vo de lyriesche [[dichtkunste]]. Y is ook bekend vo 't feit datn de noame "Doenkre Êewn" (d.w.z. [[Middelêeuwn]]) gelanceerd êt <ref name="DarkAges"> {{en}} [http://links.jstor.org/sici?sici=0022-5037%28194301%294%3A1%3C49%3ASROTQO%3E2.0.CO%3B2-W Renaissance or Prenaissance], ''Journal of the History of Ideas'', Vol. 4, No. 1. (Jan. 1943), pp. 69-74; Theodore E. Mommsen, "Petrarch's Conception of the 'Dark Ages" ''Speculum'' '''17'''.2 (April 1942:226-242); JSTOR link to a collection of several letters in the same issue.</ref>.
 
==Leevnsbeschryvienge==
===Joenge joarn en vroege loopboane===
[[Ofbeeldienge:Arezzo Campanile - Santa Maria della Pieve.jpg|thumb|left|Santa Maria della Pieve in Arezzo.]]
Petrarca wierd geboorn in de [[Toscane|Toskoansche]] stad Arezzo in 1304. Y was de zeune van Ser Petracco en ze wuuf Eletta Canigiani. Zyn noame was ôorsproenklik "Francesco Petracco". De noame wierd loatre [[Latyn|verlatynst]] no "Petrarca". Petrarca zyn joengre broere wierd geboorn in Incisa in Val d'Arno in 1307. [[Dante Alighieri|Dante]] was e moat van zyn voadre <ref name="Bishop"> {{en}} Plumb J.H. 1961 : The Italian Renaissance, Chapter XI by Morris Bishop "Petrarch", pp. 161-175; ''American Heritage Publishing'', New York, ISBN 0-618-12738-0</ref>. Petrarca brocht zyn vroegste kinderjoarn deure in 't dorptje Incisa, by [[Firenze]]. In zyn joenge joarn verblêeftn in Avignon en in 't dichtbye Carpentras, woanoa da zyn famielje veruusde om [[Paus]] Clemens V te vôgn die no doa kwam in 1309, 't begun van 't Avignonse Pausdom. Y studeerde rechtn an d' Universiteit van Montpellier (1316–20) en Bologna (1320–23) mê e leevnslange moat aa van in 't schoole genoamd Guido Sette. Omda zyn voadre van stiel e jurist was droengt y dr ip an da Petrarca en zyn broere ook rechtn zoen studeern. Petrarca pertank ad ip d' êeste plekke belangstellienge in 't schryvn en in de Latynsche lettrekunde en voend die zeevn joarn tydverspillienge. Doaby maktn bekend dat zyn voogdn ip wettige maniere êm zyn klêen eigndom in Firenze oentfutseld adn, 't gêene êm nog mêer ofkêer dej ên van 't recht[[systêem]]. Y zei, "Ik kostn 't nie anzien van e koopwoare te maakn van me verstand" otn oendrevoen ad da 't rechtsystêem lik a kunste was van rechtsbedêelienge te verkoopn <ref name="Bishop"/>. Petrarca schrêef styf veele en Boccaccio was êen van oendre zyn befoamde moatn a wien datn dikkers schrêef. Achtre de dôod van undre oedrs, kêerdn Petrarca en zyn broere Gherardo weere nor Avignon in 1326, woa dat y veele ambtn vervulde. Zyn werk gaf êm veel tyd vo bizzig te zyn mê schryn. Me zyn êeste grôot werk, ''Africa'', 'n epos in 't Latyn oovre de befoamde generoal [[Scipio Africanus]], wierd Petrarca in hêel Europa bekend. Ip den 8-sten april 1341, wierdn den êeste dichtr die de lawrierkrôone oentvienk sins d' Oedeid en y wierd gekrôond ip den illege groend van 't Kapitôol in [[Rome]]<ref>Plumb, p. 164</ref>.
 
Y reisde veele in Europa, was ambassadeur en is den êeste toeriest genoamd gewist <ref> {{en}} NSA Family Encyclopedia 1992 : Petrarch, Francesco, Volume 11, page 240, ''Standard Education Corp.''</ref>, omdat y geweun vo ze plezier reisde <ref> {{en}} Bishop, Morris 1963 : Petrarch and his World, p. 92; ''Indiana University Press'', ISBN 0-8046-1730-9 </ref>. Da was de belangrykste reedn woarom datn de [[Mont Ventoux]] beklom <ref name="autogenerated1">Plumb, p. 163</ref>. Binst zyn reizn verzoamlde y sleetige Latynsche andschriftn en y was êen van d' êeste vo weere kennisse te pittn uut de schryvrs van Rome en Griekenland. Y moedigde [[Leontius Pilatus]] an by zyn vertoalienge van [[Homeros]] van 'n andschrifte da Boccaccio a kunn vienn, aloewel datn twyfelde an 't resultoat. Petrarca ad e kopie bekommn, die't nie an Leontius gaf <ref>Vittore Branca : Boccaccio - The Man and His Works, vert. Richard Monges, p.113-118</ref>, mor y kende zeive gin Grieks; vor êm zejd y was Homeros stom terwyl datn zeive doof was voor êm <!--<ref>''tuttotempolibero.altervista.org//poesia/trecento/francescopetrarca/epistolefamiliares.html Ep. Fam.'' 18.2 §9</ref>-->. In 1345 oentdekte y persôonlik e verzoamlienge brievn van [[Marcus Tullius Cicero|Cicero]], de verzoamlienge ''Atticum'', die vôdien nie bekend was.
 
Mispryznd tgêene datn gloofde d' oenweetendeid te zyn van d' êewn die êm vorof giengn, zoe Petrarca 't begrip van de "Doenkre Eewn" vo den êeste kêe gebruukt ên.
===Mont Ventoux===
[[Ofbeeldienge:Mont ventoux summit.jpg|thumb|Top van de Mont Ventoux.]]
Petrarca vertelt da ip de 26-ste april 1336, y mê ze broere en mêt twêe knechtn de top (1 200 m ooge) van de Mont Ventoux beklomn êt, e prestoasje dietn geleeverd êt vo zyn oentspannienge en ni uut nôodzoake <ref>{{en}} Nicolson, Marjorie Hope 1997 : Mountain Gloom and Mountain Glory: The Development of the Aesthetics of the Infinite, p. 49; ISBN 0-295-97577-6 </ref>. De beklemmienge is beschreevn in e befoamde brief gericht an zyn moat en biechtvoadre, poatre Dionigi di Borgo San Sepolcro, ipgesteld e tydetje achtre de feitn. Doarin bewêerde Petrarca datn 't vôorbeeld a willn vôgn van Filipus V van Macedonië zyn beklemmienge van de Haemo-Berg en dat 'n oede êrdre êm a verteld dat niemand anders dan yzeive de berg ôoit a beklom, 50 joar iddre en y verwittigde dajt veele beetre nôoit zoe doen. De neegtiend-êewsche Zwitserse geschiedkundige [[Jacob Burckhardt]] schrêef da Jean Buridan dezeifste berg a beklommn e poar joarn iddre, en bestygiengn zyn bekend uut de tyd van de middelêewn, woaroendre dedie van Anno II, den eirtsbiskop van Keuln <ref> {{en}} Burckhardt, Jacob 1860 : [http://books.google.com/books?id=NbkNAAAAIAAJ&pg=PA301&lpg=PA301 The Civilisation of the Period of the Renaissance in Italy]. Vertoald deur S. G. C. Middlemore & Swan Sonnenschein, 1904, pp. 301–302.</ref><ref> {{en}} Lynn Thorndike 1943 : [http://links.jstor.org/sici?sici=0022-5037%28194301%294%3A1%3C49%3ASROTQO%3E2.0.CO%3B2-W Renaissance or Prenaissance], ''Journal of the History of Ideas'', Vol. 4, No. 1. (Jan. 1943), pp. 69–74. JSTOR link to a collection of several letters in the same issue.</ref>.
[[Ofbeeldienge:Altichiero,_ritratto_di_Francesco_Petrarca.jpg|thumb|left|Petreit van Petrarca deur [[Altichiero]].]]
Gelêerdn<ref>Lik J. H. Plumb, in zyn boek ''The Italian Renaissance'',</ref> benoadrukkn da Petrarca zyn brief <ref name=AMV>[http://petrarch.petersadlon.com/read_letters.html?s=pet17.html Familiares 4.1] vertoald deur Morris Bishop, vermeld in Plumb.</ref><ref>[http://links.jstor.org/sici?sici=0030-8129(199310)108%3A5%3C1050%3APATPOF%3E2.0.CO%3B2-H JSTOR: Petrarch at the Peak of Fame]</ref> an Dionigi 'n ipvallend "moderne" oedienge lat zien van schôoneidsbelleevienge van 't landschap en y wordt nog oltyd gêrn vermeld in boekn of tydschriftn gewyd an 't bergbeklemn. By Petrarca goat die oedienge tegoare mêt e streevn nor e deugdzoam [[Christndom|kristlik]] leevn, en otn ip de top kwam, namt y uut ze zak e boek van ze gelievde gêestlijke gids, [[Sint-Augustinus]], datn oltyd by êm ad <ref>McLaughlin, Edward Tompkins 1894 : Studies in Medieval Life and Literature, ''G.P. Putnam's Sons'', New York, p. 6</ref>.
Allêene vo ze plezier beklomt y de Mont Ventoux, die twoafoenderd meters boovn de vlakte uutstikt. 't Was gin grôotn êldendoad, nateurlik; mor y was d' êeste bergbeklemmr peur vo 't plezier van ip de top no 't landschap te kunn kykn. (Of bykans den êestn; van y kwam 'n oede schaapêrdre teegn in 'n ooge bejk, die vertelde datn fiftig joar iddre ip de top gegrocht was, en dien mensch ad allêene mo spyt van de grôote inspannienge en zyn gescheurde klêern.) Petrarca was duuzlig en ipgewoenn van 't zicht ip d' Alpn, de bergn roend [[Lyon]], de [[Rhône]], de boaje van [[Marseille]].
 
Y nam de "Belydnissn van Sint-Augustinus" ter and en bepeisde da zyn beklemmienge peur e zinnebeeld was van zyn streevn nor e beetre leevn <ref name="autogenerated1" />. Ot boek toevollig oopnviel woarn Petrarca zyn oogn rechtuut angetrokkn no de vôgnde wôordn : ''...En de menschn bewoendren 't zicht van de bergn, en van de geweldige golvn van de zêe, en de bridte van de stroomn, de wydte van d' oceoann, en de beweegienge van de [[Sterre (astronomie)|stern]], mor in undre eign kykn ze nie... <ref name=AMV/>''
 
Petrarca zyn antwôorde was e hêele droaj te moakn van de nateure buutn no de "ziele" vanbinn : '''k Dejn 't boek toe, kwoad ip mn eign da 'k nog eirdsche diengn bewoendrde, ikke die aa lange a kun weetn, zeifs van hejdnsche filozoofn, datr nietnt zo woendreboar is lik de ziele, die zeive grôot, nieks grôot kan vienn buutn eur zeive. Tonne, echt, was'k ik voldoan mê tgêen 'k adn gezien van de berg; 'k richte mmyn inwendig ooge ip mezeivn, en van die tyd of kwam dr gin wôord mir oovre myn lippn toe da we beneen woarn... Wiedre kykn roend vo wat datr allêene mo vanbinn is...Oeveele kêern, peisje gy, zoe'k ik die dag omgekeekn ên, no de top van die berg die mor 'n êlle ooge was vergleekn mê den oemvank van de menschlikke gêest...<ref name=AMV/>''.
[[Ofbeeldienge:Arquà Petrarca Punto di vista di un'aquila.jpg|thumb|Petrarca 's uus in Arquà by Padua.]]
[[Ofbeeldienge:Simone Martini - Frontispice du Virgile.jpg|thumb|Petrarca zyn Virgilius (roend 1336) <br />Verlucht andschrifte deur [[Simone Martini]], 29 x 20 cm Biblioteca Ambrosiana, [[Milaan]].]]
James Hillman is van mêenienge dat d' eroendekkienge van den innerlikke weirld d' echte betêeknisse is van de debeurtnisse <ref name=RP> Hillman, James 1977 : Revisioning Psychology, Harper & Row, p. 197, isbn=0-06-090563-8 </ref> De Renaissance begunn nie mê de beklemmienge van Mont Ventoux mo mê de noadien vôgnde ofdoalienge— 't "weerekêern ... no de valleje van de ziele", lik of da Hillman 't schryft.
 
===Loatre joarn===
Et viget exanimi in corpore prisca fides. <!--<ref> [http://www.gutenberg.org/files/40773/40773-0.txt The last lay of Petrarch's cat], Notes and Queries, Vol. V, Number 121, February 21, 1852, Author: Various, Editor: George Bell</ref> --></blockquote>
 
Petrarca zyn testament (ip datum van 4 april 1370) lat 50 florynn an Boccaccio "vor e warme frak te koopn"; verschillnde legoatn (e peird, e zèèvre beekre, e luute, e Madonna) vo ze broere en vo zyn moatn; zyn uus in Vaucluse vo de bewaakre; vo zyn zieleruste, en vo d' oarme menschn; en 't grotste dêel van zyn oenroerend goed vo zyn schôonzeune, Francescuolo da Brossano, die den êlft drvan moe geevn an "de persôon an wien, lik of datn wit, ik wenschn dat no toe goat"; verzeekers zyn dochtre, Francesca, Brossano zyn wuuf. 't Testament zeg nieks oovre 't eigndom in Arquà noch oovre zyn boekery; de boekery van merkwoardige andschriftn was aa beloofd gewist an Venetië, om te verwissln mê Palazzo Molina. Die schikkienge was verzeekers vervolln otn veruusde no Padua, de vyand van Venetië, in 1368. De boekery wierd aangesloan deur d' Êern van Padua, en zyn boekn en andschriftn zyn nu verstrôojd oovre hêel Europa <ref>Bishop, pp. 360, 366 en voetnotas; Bishop noteert da viftig florynn twientig frakn wèèrd woarn</ref>. Niettemin ist de ''Biblioteca Marciana'' die tradisionêel die werkn ipeist lik van eur Stichtienge, oewel da de stichtr van 't Foens feitlik Kardinoal Bessarion was in 1468 <ref> {{en}} Encyclopædia Britannica, 11th edition, [http://www.1911encyclopedia.org/index.php?title=Libraries&oldid=26002 Libraries]" §Italy.</ref>.
 
==Werkn==
Petrarca gaf ook veele boekn uut mê zyn brievn, mor ook iestooriesche brievn lik van [[Cicero]] en [[Virgilius]]. Cicero, Virgilius en [[Seneca]] woarn zyn lettrekundige vôorbeeldn. De mêeste van zyn Latynsche geschriftn zyn teegnwôordig moejlik te vienn, tenzy in vertoalienge. 't Is moejlik vor e zjuuste doatum te plakn ip ze geschriftn, van y a de neigienge van ze hêel ze leevn t' êrwerkn.
 
Petrarca verzoamlde zyn brievn in twêe belangryke reeksn boekn genoamd ''Epistolae familiares'' ("[http://www.italicapress.com/index260.html Brievn oovre famieljezoakn]") en ''Seniles'' ("[http://www.italicapress.com/index262.html Brievn oovre den oedredom]") <ref>''[http://www.italicapress.com/index260.html Brievn oovre familizoakn] (Rerum familiarium libri),'' vertoald deur Aldo S. Bernardo, 3 vols.' En ''[http://www.italicapress.com/index262.html Brievn oovre den oedredom] (Rerum senilium libri),'' vertoald deur Aldo S. Bernardo, Saul Levin & Reta A. Bernardo, 2 vols. </ref>. De ordnienge in zyn brievn steunde ip zyn kennisse van de brievn van Cicero. Ze wierdn uutgegeevn zoendre noamn om de oentvangrs te beschermn die allemalle nowe betrekkiengn adn mê Petrarca. De oentvangrs woarn oendre mêer Philippe de Cabassoles, biskop van Cavaillon; Ildebrandino Conti, biskop van Padua; Cola di Rienzo, tribuun van Rome; Francesco Nelli, priestr van de Kerke van d' Illige Apostls in Firenze; en Niccolò di Capoccia, e kardienoal en priestr van San Vitale in Rome. Zyn "Brief voa 't Noageslacht" (de latste brief in ''Seniles'')<ref>{{en}} [http://history.hanover.edu/texts/petrarch/pet01.html Petrarch's Letter to Posterity] (1909 English translation, with notes, by James Harvey Robinson)</ref> gift 'n [http://petrarch.petersadlon.com/read_letters.html?s=pet01.html oovrezicht van zyn leevn] en e soamnvattienge van zyn algemêene ipvattiengn. 't Was ôorsproenklik in 't Latyn geschreevn en vultôojd in 1371 of 1372 – d' êeste eign leensbeschryvienge in duust joar (siens Sint-Augustinus) <ref>{{en}} Wilkins Ernest H. 1964 : On the Evolution of Petrarch's Letter to Posterity, ''Speculum'', 39/2, blz. 304–308 ]</ref><ref>Plumb, blz. 173</ref>.
 
== E proevertje ==
[[Ofbeeldienge:Bundesarchiv Bild 183-1985-0819-019, Handschrift, Francesco Petrarca.jpg|thumb|Andschrifte van Petrarca.]]
{|
! Ôorsproenklyke tekste <ref> [http://it.wikisource.org/wiki/Canzoniere_%28Rerum_vulgarium_fragmenta%29/Aura_che_quelle_chiome_bionde_et_crespe Ip ''Wikisource''.] </ref>
! West-Vlamsche "êrdichtienge" <ref> geschuufld deur e [[Gebruker:Forstbirdo|busveugle]] </ref>
|-
|
1.891

bewerkingen