Libelln: verschil tussen versies

64 bytes toegevoegd ,  4 jaar geleden
clean up
(clean up)
|datum=1793
}}
De '''libelln''' ('''''Odonata''''') zyn 'n [[Orde (biologie)|orde]] van vlêeseetnde [[insektn]], die de oenglykvleuglign (''Anisoptera'') en de woatrejuufrs of glykvleuglign (''Zygoptera'') omvat. Dr zyn oengevêer 5900 [[Sôorte|sôortn]] beschreevn<ref>{{en}} [http://mapress.com/zootaxa/2011/f/zt03148p103.pdf Zhang, Z.-Q. 2011 : Phylum Arthropoda von Siebold, 1848 In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) Animal biodiversity: An outline of higher-level classification and survey of taxonomic richness, ''Zootaxa'', 3148, p. 99–103] </ref>.
 
== Etymologie ==
[[Ofbeeldienge:Common blue damselfly02.jpg|thumb|left|Vintje van ''Austrolestes annulosus'', e woatrejuufre (''Zygoptera: Lestidae'')]]
[[Ofbeeldienge:OdonataWings.jpg|thumb|left|Vleugl-ofmeetienge en nervateure by oenglykvleuglign (boovnan) en by woatrejuufrs (vanoendre).]]
Johan Christian Fabricius is de scheppre van de term ''Odonata'' uut 't Grieks οδόντoς (οδούς), ''odontos'' (tand) schynboar omda de libelln tandn ên ip undre mandiebls, aloewêl de mêeste insektn ook mandiebls mê tandn ên<ref>{{en}} Mickel, Clarence E. 1934 : The significance of the dragonfly name "Odonata", ''Annals of the Entomological Society of America'', 27/3, p. 411–414 </ref>.
 
==Systematiek en taksonomie==
Die orde wierd tradiesjonêel tegoare gepakt mê de haften (''Ephemeroptera'') en verschillnde uutgestorvn ordn in e groep genoamd de ''Palaeoptera'', mo die groepeerienge ku parafyleetiesch zyn. Wa da ze gemêenschapplik ên mê haftn is de maniere woarip da de vleugls gelid zyn en oe da ze stoan in ruste.
 
In sommigte stuudjes <ref> byvôorbeeld Trueman & Rowe 2008</ref> wordn d' ''Odonata'' verstoan in e wydre betêeknisse, in de groend soamnvollnd mê de superorde ''Odonatoptera'' mo zoendre de vôoriestooriesche ''Protodonata''. By die benoadrienge is de term ''Odonatoidea'' gebruukt, in de platse van ''Odonatoptera''. De systematiek van de ''Palaeoptera'' is in 't hêele nie ipgelost; wa da wêl kan gezeid wordn is da oenofanklik van 't feit of ze "Odonatoidea" of "Odonatoptera" gêetn wordn, d' ''Odonata'' en undre uutgestorvn verwantn wê deeglik e kloade vormn<ref>Trueman 2008</ref>.
 
Dr wierd lange tyd geloofd da de ''Anisoptera'' 'n oendrorde woarn, en datr e derde was, de "Anisozygoptera". Echtre, ziedre wierdn gekombieneerd in d'oendrorde ''Epiprocta'' (woarin da ''Anisoptera'' 'n infraorde is) achtre dat 't uutkwam da de "Anisozygoptera" e parafyleetiesche groep is, saamgesteld uut mêest uutgestorvn ofstammliengn van ''Epiprocta''-evoluusje. De twêe leevnde sôortn die in die groep geplatst zyn, wierdn dus gezet in de infraorde ''Epiophlebioptera'', terwyl da de fossiele taxa die doarin woarn gezet nu verdeêeld zyn oovre de ''Odonatoptera'' (of ''Odonata'' in brêe zin)<ref>Lohmann 1996; Rehn 2003</ref>.
[[Ofbeeldienge:Libellula depressa - emerging - 2014-06-01.webm|thumb|Uutkommn van ''Libellula depressa''.]]
[[Ofbeeldienge:Gomphus vulgatissimus with a prey 002.jpg|thumb|''Gomphus vulgatissimus'' mêt e prôoje.]]
De grotste leevnde libelle is de Centroal-ameeriekoansche ''Megaloprepus coerulatus'' (''Zygoptera: Pseudostigmatidae'') mêt e vleugle-oovrespannienge van 191 &nbsp;mm. De zwoarste leevnde libelln ''Tetracanthagyna plagiata'' (''Anisoptera: Aeshnidae'') mêt e vleugle-oovrespannienge van 165 &nbsp;mm, en ''Petalura ingentissima'' (''Anisoptera: Petaluridae'') mêt e lyf-langte van 117 &nbsp;mm (vôgns sommigte bronn 125 &nbsp;mm) en e vleugl-oovrespannienge van 160 &nbsp;mm. De langstleevnde libelle is de Neotroopiesche ''Mecistogaster linearis'' (''Zygoptera: Pseudostigmatidae'') mêt e lyf-lankte van 135 &nbsp;mm. Somtyds is de Hawaiioansche ''Anax strenuus'' (''Anisoptera: Aeshnidae'') vermeld lik de grotste libelle mêt e veroenderstelde vleugle-oovrespannienge van 190 &nbsp;mm, mo da zoe e foable zyn angezien datr weetnschapplik mo van 152 &nbsp;mm sproake is.
 
De verstêende reuzelibelln uut 't ''Paleozoicum'' lik ''Meganeuropsis permiana'' uut 't Perm van [[Nôord-Amerika]] mê toe 71 &nbsp;cm vleugle-oovrespannienge <ref> {{en}}[http://harvardmag.com/pdf/2007/11-pdfs/1107-112.pdf Dragonfly - The largest complete insect wing ever found]</ref><ref> {{en}} Mitchell, F.L. and Lasswell, J. 2005 : A dazzle of dragonflies, ''Texas A&M University Press'', 224 pages: page 47</ref> en 43 &nbsp;cm lyf-lankte zyn de grotste insektn van alle tydn gewist en ze ôordn by d' orde ''Meganisoptera'', verwant mê de libelln mo gin dêel van de teegwôordige orde ''Odonata'' in de nowe betêeknisse.
 
De klinste leevnde libelle is ''Nannophya pygmaea'' (''Anisoptera: Libellulidae'') uut Ôost-Oazje, mêt e lyf-lankte van 15 &nbsp;mm en e vleugle-oovrespannienge van 20 &nbsp;mm, en de klinste woatrejuufr (en de klinste libelln uut olle tydn) zyn sôortn van 't [[Geslacht (biologie)|geslacht]] ''Agriocnemis'' (''Zygoptera: Coenagrionidae'') mêt e vleugle-oovrespannienge van mo 17–18 &nbsp;mm.
 
==Beschryvienge==
Die insektn zyn gekenmerkt deur grôote roende koppn mêesta bedekt deur goed-oentwikklde soamngesteld oogn, pôotn woamee da ze gemakklik prôojn (andre insektn) kunn vangn in de vlucht, twêe poar deurschynnde vleugls die oenofanklik van mekoar beweegn, en lange achtrlyvn. Zydre ên drie ''ocelli'' en korte voelsprietn. De insekte-moenddêeln zyn an den oendrkant van de kop en bevattn ienklvoedige kownde mandiebls by 't vulwassn insekte <ref name=IIBD>{{en}} Hoell, H.V., Doyen, J.T. & Purcell, A.H. 1998 : Introduction to Insect Biology and Diversity, 2nd ed., ''Oxford University Press'', p. 355–358 ISBN 0-19-510033-6</ref>.
 
By de mêeste famieljes istr e strukteure ip de boovnste bôord neffns de top van de vleugle genoamd de ''pterostigma''. Die is verdikt, mê lymfevocht gevuld en dikkers gekleurd en ofgezet mê nervn. De werkienge van de ''pterostigma'' is nie hêelegans gekend, mo z' ên verzeekrs 'n aerodynoamiesche uutwerkienge <ref>{{en}} Norberg R. Åke The pterostigma of insect wings an inertial regulator of wing pitch, ''Journal of Comparative Physiology A: Neuroethology, Sensory, Neural, and Behavioral Physiology'', 81/1, p. 9–22 </ref> en kun ook 't zicht reegln. Mêer massa ip 't ende van de vleugle kan ook de energie beperkn die nôodig is vo de vleugls ip en neere te beweegn. De zjuuste kombienoasje van styfeid van de vleugle en vleugle-massa kut d' energie nôodig vo te vliegn vermindrn. ''Pterostigma'' wordn ook by andre insektn gevoenn, lik by byn.
 
De nymfn ên e mêer gedroengn, kortre lyf of de vulwassn. Buutn 't oentbreekn van vleugls, zyn undre oogn klindre, undre voelsprietn langr en is undre kop mindre beweeglik of by 't vulwassn insekte. Undre moenddêeln zyn veranderd, mêt 't ''labium'' angepast in 'n êenig gryporgoan vo de prôoje te pakkn. Woatrejuufre-nymfn oasmn deur uutwendige kiewn ip 't achtrlyf, terwyl da oenglykvleuglign-nymfn oasmn deur 'n orgoan in undre ''rectum'' <ref name=IIBD/>.
 
==E bitje voddr kykn==
* Lohmann H. 1996 : Das phylogenetische System der Anisoptera (Odonata), ''Deutsche Entomologische Zeitschrift'', 106/9, p. &nbsp;209–266
 
==Eksterne koppliengn==
1.891

bewerkingen